30 SORUDA TARIMSAL SİT KAVRAMI VE MÜLKİYET HAKKI BAĞLAMINDA BÜYÜK OVA KORUMA ALANI ŞERHİ REHBERİ
1.Büyük ova koruma alanı şerhi kavramsal olarak neyi ifade etmektedir?
Büyük ova koruma alanı şerhi; tarımsal üretim potansiyeli yüksek olan, erozyon, kirlenme, amaç dışı veya yanlış kullanımlar sebebiyle toprak kaybının hızlı geliştiği alanların, idari bir işlemle belirlenerek tapu kütüğüne işlenmesini ve bu alanların amacı dışında kullanılmasını yasaklayan hukuki bir koruma zırhını ifade etmektedir.
2. Bu şerhin Anayasal dayanakları ve normlar hiyerarşisindeki yeri nedir?
Şerhin temeli, normlar hiyerarşisinin zirvesinde yer alan T.C. Anayasası'nın 44. ve 45. maddelerine dayanmaktadır. Devletin toprağı koruma ve tarımı geliştirme yönündeki bu Anayasal yükümlülüğü; 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu ile kanun düzeyinde somutlaştırılmış, Bakanlar Kurulu/Cumhurbaşkanı kararları ve alt düzey idari düzenleyici işlemlerle (yönetmelikler) uygulama alanı bulmuştur.
3. Tarımsal sit alanı ile büyük ova koruma alanı arasındaki terminolojik ilişki nasıldır?
Doktrinde ve yasal metinlerde bu iki kavram birbirini tamamlayan hukuki müesseselerdir. 5403 sayılı Kanun'un 14. maddesi uyarınca büyük ova koruma alanları, hukuken tarımsal sit statüsü kazanmaktadır. Dolayısıyla her büyük ova, aynı zamanda bir tarımsal sit alanıdır.
4. Mülkiyet hakkı (Anayasa m. 35) bağlamında bu şerhin hukuki niteliği bir kısıtlama mıdır?
Evet. Bu şerh, mülkiyet hakkının mutlak olmadığını ve kamu yararı amacıyla sınırlandırılabileceğini düzenleyen Anayasa'nın 35. maddesi kapsamındaki yasal sınırlamalardan biridir. Malikin arazi üzerindeki kullanma, yararlanma ve tasarrufta bulunma yetkilerinden özellikle "kullanma" (usus) yetkisine getirilmiş ağır bir kamu hukuku kısıtlamasıdır.
5. Bu şerhin kamu yararı kavramı ile felsefi ve doktriner bağlantısı nasıl kurulur?
Mülkiyetin sosyal işlevi teorisi gereğince, bireyin mülkiyet hakkı ile toplumun gıda güvenliği ve ekolojik dengesi arasında bir menfaat çatışması doğduğunda, hukukun üstün tuttuğu değer toplumun bekasıdır. Büyük ova şerhi, nesiller arası adalet felsefesine hizmet eden üstün bir kamu yararı enstrümanıdır.
6. Büyük ova koruma alanı şerhi hangi temel kanuna dayanmaktadır?
Bu müessesenin yasal dayanağı, 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu'dur. Bilhassa bu kanuna 2014 yılında eklenen hükümler, hukuki altyapının temelini oluşturmaktadır.
7. İlgili idari sürecin karar mercii hangi kurumdur?
Büyük ovaların belirlenmesi süreci yerelde kurulan İl Toprak Koruma Kurulları'nın teklifi ile başlar. Akabinde Tarım ve Orman Bakanlığı'nın değerlendirmesi sonucunda Cumhurbaşkanı Kararı (eskiden Bakanlar Kurulu Kararı) ile alanlar kesinleşir ve Resmi Gazete'de yayımlanır.
8. Bu şerhi tapu siciline işlemekle görevli makam hangisidir?
Cumhurbaşkanı kararı sonrasında, ilgili arazilerin koordinatları ve parsel bilgileri İl Tarım ve Orman Müdürlükleri tarafından Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü'nün ilgili yerel birimlerine (Tapu Müdürlükleri) gönderilir. İlgili tapu müdürlükleri şerhi resen tapu kütüğüne işlemekle görevlidir.
9. Tarım ve Orman Bakanlığı ile Mahalli İdareler arasındaki yetki çatışması nasıl çözülmektedir?
İmar hukuku ile tarım hukuku arasındaki norm çatışmalarında, 5403 sayılı Kanun özel kanun niteliği taşıdığından öncelikle uygulanır. Belediyelerin imar yetkisi, büyük ova koruma alanlarında Tarım ve Orman Bakanlığı'nın uygun görüşüne (muvafakatine) tabi kılınarak vesayet benzeri bir denetime tabi tutulmuştur.
10. Tarımsal arazilerin sınıflandırılması şerh uygulamasını nasıl etkiler?
Kanun; mutlak tarım arazileri, özel ürün arazileri, dikili tarım arazileri ve marjinal tarım arazileri olarak bir sınıflandırma yapar. Büyük ova ilan edilen alanlardaki tüm araziler, niteliğine bakılmaksızın en üst düzey koruma statüsüne dahil edilmektedir.
11. Büyük ova şerhi tapu sicilinin hangi bölümüne tescil edilmektedir?
Bu kayıt, tapu kütüğünün "Beyanlar" hanesine, “Büyük Ova Koruma Alanı İçerisindedir” yahut benzeri bir ibare ile işlenmektedir.
12. Şerhin kurucu mu yoksa bildirici (açıklayıcı) bir etkiye mi sahip olduğu nasıl değerlendirilmelidir?
Doktrinde kabul edilen hakim görüşe göre, bu şerhin tapudaki mevcudiyeti bildirici (açıklayıcı) etkiye sahiptir. Arazinin tarımsal sit karakteri tapuya işlenmesiyle değil, Resmi Gazete'de yayımlanan Cumhurbaşkanı kararı ile doğmaktadır. Şerhin amacı üçüncü kişilerin iyiniyet iddialarını ortadan kaldırmaktır.
13. Bu şerh, taşınmazın üçüncü kişilere devrine (satış, bağışlama vb.) engel teşkil eder mi?
Hayır. Büyük ova koruma alanı şerhi, mülkiyetin devri (tasarruf) yetkisini kısıtlamaz. Arazinin satışı, bağışlanması veya trampası önünde hiçbir yasal engel bulunmamaktadır.
14. Tapuda devir işlemi gerçekleştiğinde, şerh yeni maliki bağlar mı?
Kesinlikle bağlar. Tapu kütüğündeki beyanlar ve şerhler ayni hakka bağlı olarak eşyayı takip eder. Yeni malik, taşınmazı hukuki kısıtlamaları (tarımsal sit statüsünü) bilerek ve kabul ederek devralmış sayılır; Türk Medeni Kanunu'nun 1023. maddesindeki iyiniyet korumasından faydalanamaz.
15. Şerhli bir arazinin ifraz (bölünme) işlemlerinde karşılaşılan hukuki engeller nelerdir? 5403 sayılı Kanun, tarım arazilerinin bölünmesini engellemek için asgari tarımsal arazi büyüklükleri belirlemiştir. Büyük ova içindeki bir arazinin ifrazı;
Mutlak tarım arazilerinde 2 hektarın (20 dönüm),
Dikili tarım arazilerinde 0,5 hektarın (5 dönüm),
Örtü altı tarımda 0,3 hektarın (3 dönüm) altına düşecek şekilde yapılamaz.
16. Şerhin, taşınmazın miras yoluyla intikalindeki hukuki akıbeti nedir?
Tarım arazilerinin miras yoluyla intikalinde ehil mirasçı sistemi geçerlidir. Büyük ova koruma alanlarında kalan araziler de paylı mülkiyet şeklinde asgari büyüklüğün altına düşecek biçimde mirasçılara paylaştırılamaz; arazinin ekonomik bütünlüğünün korunması emredici kuraldır.
17. Büyük ova koruma alanı ilan edilen bir taşınmazda tarım dışı faaliyette bulunmak mümkün müdür?
Kural olarak kesinlikle mümkün değildir. Bu alanlardaki araziler, sadece tarımsal üretim ve bu üretimi destekleyici faaliyetler amacıyla kullanılmak zorundadır.
18. Bu alanlarda tarım dışı kullanımın (yapılaşmanın) istisnai şartları nelerdir? İstisnai yapılaşma şartları 5403 sayılı Kanun'un 13. maddesinde çok sıkı kurallara bağlanmıştır:
a) Savunma, ulaşım ve enerji gibi alternatifi bulunmayan kamu yatırımları,
b) Kamu yararı kararı alınmış madencilik faaliyetleri,
c) Toprak Koruma Kurulu'nun uygun görüşü ve Bakanlığın izni koşullarının birlikte gerçekleşmesi zorunludur.
19. Şerhli arazilerin imar planlarına (nazım ve uygulama) dahil edilmesi hukuken mümkün müdür?
Tarım ve Orman Bakanlığı'ndan kamu yararı kararı ve tarım dışı kullanım izni alınmadığı müddetçe, belediyeler veya ilgili kurumlar tarafından bu alanların imar planlarına dahil edilmesi, hukuka aykırılık teşkil eder ve ilgili imar planının idari yargıda iptalini gerektirir.
20. Çiftçinin kendi tarımsal faaliyetine yönelik yapılar (bağ evi, depo) yapması yasak mıdır?
Tarımsal üretimi korumak ve desteklemek amacıyla yapılacak olan entegre nitelikte olmayan tarımsal amaçlı yapılar (sera, kümes, ahır, depo, çiftçi barınağı) Bakanlık veya Valilik izni ile inşa edilebilir. Ancak bu yapılar, kanunda belirtilen emsal (yoğunluk) sınırlarını aşamaz.
21. Tarımsal sit ilanından önce onaylanmış imar planları geçerliliğini korur mu?
Kazanılmış hakların korunması ilkesi gereğince, büyük ova ilanından önce kanuni usullere uygun olarak onaylanmış uygulama imar planı (1/1000 ölçekli) sınırları içerisinde kalan alanlar, büyük ova koruma şerhinin hukuki kısıtlamalarından muaf tutulur.
22. İzinsiz tarım dışı kullanım tespit edildiğinde idare hangi yaptırımları uygular? İdari mekanizma çok serttir. İzinsiz kullanım halinde;
Valilikçe inşaat derhal durdurulur,
İdari para cezası (her metrekare için belirlenen güncel bedel üzerinden) tahakkuk ettirilir,
Araziyi eski haline getirmesi için malike süre verilir. Eski haline getirilmezse idare resen yıkar ve masrafını iki katı olarak malikten tahsil eder.
23. Büyük ova koruma alanı şerhinin tapudan doğrudan idari yolla terkin edilmesi mümkün müdür?
Bireysel bir dilekçe ile tapu müdürlüğüne veya il tarım müdürlüğüne başvurarak şerhin terkinini istemek hukuken sonuç vermeyecektir. Zira işlemi tesis eden makam Cumhurbaşkanıdır ve bağlı yetki kuralları gereği tapu memurunun takdir hakkı yoktur. Ancak işlemin geri alınması (alternatifsiz kamu yatırımı kararı ile alan dışına çıkarma) hallerinde idare resen terkin yazısı yazabilir.
24. Büyük ova belirleme işleminin iptali istemiyle açılacak dava hangi niteliktedir?
Bu dava, idari işlemin unsurları (yetki, şekil, sebep, konu ve maksat) yönünden hukuka aykırı olduğu iddiasıyla açılan, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'na tabi bir iptal davasıdır.
25. İptal davalarında görevli ve yetkili yargı mercii hangisidir?
İşlemin temel dayanağı Cumhurbaşkanı Kararı (öncesinde Bakanlar Kurulu Kararı) olduğu için, ülke çapında düzenleyici işlem niteliğindeki bu kararlara karşı açılacak iptal davalarında ilk derece mahkemesi sıfatıyla görevli ve yetkili yargı yeri Danıştay'dır.
26. Bu davalarda husumet (davalı sıfatı) hangi idareye yöneltilmelidir?
Büyük ova belirleme işlemi, Cumhurbaşkanlığı makamının kararı ve Tarım ve Orman Bakanlığı'nın teklifi ile gerçekleştiğinden, idari yargıdaki husumet kural olarak Cumhurbaşkanlığı ile Tarım ve Orman Bakanlığı'na müştereken yöneltilmelidir.
27. İptal davası açma süresi (hak düşürücü süre) ne zaman başlar ve ne kadardır?
Danıştay içtihatları uyarınca, genel düzenleyici işleme (Cumhurbaşkanı kararı) karşı dava açma süresi kural olarak Resmi Gazete'deki yayım tarihinden itibaren 60 gündür. Ancak malik, tapu kütüğüne işlenen şerhi tesadüfen öğrendiği veya mülkiyet hakkının zedelendiği bir idari başvuru (örneğin ruhsat reddi) sonucunda işlemin kendisine tebliğinden itibaren de 60 gün içinde bireysel işlem ile birlikte düzenleyici işlemin iptalini talep edebilir.
28. İptal davalarında "sebep" unsuru bağlamında hangi hukuki gerekçeler ileri sürülmelidir?
Davacının iddiasını; arazinin bilimsel ve teknik kriterler açısından (toprak sınıfı, erozyon riski, eğim derecesi) büyük ova vasfı taşımadığı, etrafının yapılaşmış olduğu (meskun mahal içinde kaldığı), tarımsal bütünlüğün zaten koptuğu ve işlemin ölçülülük (orantılılık) ilkesine aykırı olduğu temellerine dayandırması gerekmektedir.
29. Yargılama esnasında yürütmenin durdurulması (YD) kararı alınmasının şartları nelerdir?
2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m. 27 gereği yürütmenin durdurulması için iki şartın kümülatif (birlikte) gerçekleşmesi aranır:
İdari işlemin açıkça hukuka aykırı olması ve işlemin uygulanması halinde telafisi güç veya imkansız zararların doğması.
30. Yargı kararı ile hukuka aykırılığı tespit edilen şerhin tapudan terkin süreci nasıl işlemektedir?
Danıştay tarafından idari işlemin iptaline karar verilmesi halinde, Anayasa'nın 138. maddesi uyarınca idare, yargı kararını 30 gün içinde aynen uygulamak zorundadır. Tarım ve Orman Bakanlığı derhal Tapu Müdürlüğü'ne müzekkere yazarak malikin arazisi üzerindeki ilgili kısıtlama şerhinin tapu kütüğünden terkini işlemini tesis eder.
YASAL UYARI:
Pragma Hukuk & Danışmanlık sitesinde yer alan yazılar, makaleler ve bilgiler yalnızca genel bilgilendirme amacı taşımaktadır ve hukuki tavsiye veya mütalaa niteliğinde değildir. Mevzuatın değişmesi nedeniyle bilgiler güncelliğini yitirmiş olabilir. Bu nedenle, sitede yer alan bilgilere dayanarak hareket etmeden önce mutlaka güncel mevzuat teyit edilmeli ve profesyonel bir avukattan hukuki yardım alınmalıdır. Site içeriğindeki olası hatalardan veya eksikliklerden dolayı sorumluluk kabul edilmemektedir.
Anahtar Kelimeler: Büyük ova koruma alanı şerhi, tarımsal sit alanı, 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu, tapu kütüğü beyanlar hanesi, mutlak tarım arazisi, İl Toprak Koruma Kurulu, büyük ova şerhi iptal davası, tarımsal sit alanı Danıştay iptal davası, Cumhurbaşkanı kararı iptal davası, büyük ova şerhi nasıl kaldırılır, düzenleyici işlemin iptali, yürütmenin durdurulması şartları, idari işlemin unsurları, mülkiyet hakkının kamu yararı ile sınırlandırılması, büyük ova şerhli arazinin satışı ve devri, tarım arazilerinde ifraz ve bölünme şartları, ehil mirasçı sistemi, tapuda iyiniyet koruması istisnası, tarım dışı kullanım izni, tarımsal sit alanlarında imar ve yapılaşma, kazanılmış hakların korunması, tarımsal amaçlı yapı izni, izinsiz tarım dışı kullanım cezası, nesiller arası adalet, şerhin bildirici etkisi, vesayet benzeri denetim, bağlı yetki kuralı, idare hukukunda ölçülülük ilkesi.
